Ba kỹ năng cần thiết khi chăm sóc người bệnh ung thư tại nhà

Chăm sóc người bệnh ung thư tiến triển tại nhà đòi hỏi người thân biết phòng ngừa loét tì đè, theo dõi và kiểm soát đau, đồng thời hỗ trợ ăn uống phù hợp. Mục tiêu không chỉ là duy trì thể trạng mà còn giảm khó chịu và nâng cao chất lượng sống cho người bệnh.

1. Phòng ngừa và chăm sóc loét tì đè

Loét tì đè hình thành khi da và mô bên dưới chịu áp lực kéo dài, thường gặp ở người nằm hoặc ngồi lâu, suy dinh dưỡng, yếu liệt hay đại tiểu tiện không tự chủ.

Thay đổi tư thế phù hợp

Người chăm sóc nên hỗ trợ người bệnh đổi tư thế thường xuyên, nhưng lịch xoay trở cần được cá thể hóa theo tình trạng da, mức độ vận động, cảm giác đau và loại đệm đang sử dụng.

Khi xoay trở cần:

• Nâng người bệnh nhẹ nhàng, hạn chế kéo lê trên giường.
• Dùng gối kê để giảm áp lực lên vùng xương cùng, hông, mắt cá và gót chân.
• Tránh đặt người bệnh trực tiếp lên vùng da đang đỏ hoặc tổn thương.
• Không xoa bóp mạnh vùng da đỏ trên các điểm tì đè.

Đệm hoặc bề mặt hỗ trợ giảm áp lực có thể hữu ích nhưng không thay thế hoàn toàn việc kiểm tra da và thay đổi tư thế.

Giữ da sạch và khô

Kiểm tra da ít nhất mỗi ngày, đặc biệt tại:

• Xương cùng và mông.
• Gót chân, mắt cá chân.
• Hông, khuỷu tay.
• Bả vai và phía sau đầu.

Làm sạch da nhẹ nhàng sau khi người bệnh đổ mồ hôi hoặc đại tiểu tiện không tự chủ, sau đó thấm khô thay vì chà xát. Có thể hỏi điều dưỡng về kem bảo vệ da nếu vùng da thường xuyên tiếp xúc với nước tiểu hoặc phân.

Khi nào cần liên hệ nhân viên y tế?

Cần báo cho bác sĩ hoặc điều dưỡng nếu phát hiện:

• Vùng da đỏ không nhạt màu sau khi đã giảm áp lực.
• Phồng rộp, trầy hoặc rách da.
• Vết thương chảy dịch, có mùi hôi hay mủ.
• Da chuyển màu tím, đen hoặc có dấu hiệu hoại tử.
• Người bệnh sốt, rét run hoặc đau tăng quanh vết thương.

Không tự chọc vỡ bóng nước, cắt mô hoại tử hoặc đắp lá và bôi thuốc không rõ thành phần lên vết loét.

2. Theo dõi và kiểm soát đau

Đau do ung thư có thể liên tục hoặc xuất hiện thành từng cơn. Kiểm soát đau đúng cách giúp người bệnh ngủ, vận động, giao tiếp và ăn uống tốt hơn.

Dùng thuốc đúng kế hoạch

Người chăm sóc cần:

• Cho người bệnh dùng thuốc đúng liều và đúng giờ theo đơn.
• Không tự ý tăng, giảm hoặc ngừng thuốc.
• Không dùng đơn thuốc của người khác.
• Ghi lại thời điểm uống thuốc, mức độ đau và tác dụng phụ.
• Hỏi bác sĩ cách xử trí khi xuất hiện cơn đau đột ngột dù đã dùng thuốc nền.

Thuốc opioid thường được sử dụng theo lịch để kiểm soát đau ung thư từ vừa đến nặng. Nếu thuốc không còn hiệu quả, cần liên hệ bác sĩ để điều chỉnh thay vì tự tăng liều. Viện Ung thư Quốc gia Hoa Kỳ – NCI

Nhận biết đau khi người bệnh khó giao tiếp

Ngoài việc hỏi người bệnh theo thang điểm từ 0 đến 10, người chăm sóc có thể quan sát:

• Nhăn mặt, cau mày hoặc nghiến răng.
• Rên, khóc hoặc né tránh khi được chạm vào.
• Bồn chồn, co cứng hoặc bảo vệ một vùng cơ thể.
• Thở nhanh, vã mồ hôi.
• Mất ngủ, ít giao tiếp hoặc đột ngột kích động.

Biện pháp hỗ trợ không dùng thuốc

Có thể giúp người bệnh nằm ở tư thế dễ chịu, thư giãn, nghe nhạc, trò chuyện hoặc thực hiện các bài thở chậm. Xoa bóp và chườm ấm chỉ nên áp dụng khi bác sĩ xác nhận phù hợp; tránh chườm lên khối u, vùng viêm, da mất cảm giác, vết thương hoặc khu vực vừa xạ trị.

Khi người bệnh không thể nuốt, bác sĩ có thể chuyển thuốc sang đường dùng khác. Không nghiền viên thuốc hoặc cắt miếng dán giảm đau khi chưa hỏi dược sĩ hay bác sĩ. NCI – Chăm sóc những ngày cuối đời

3. Hỗ trợ dinh dưỡng và ăn uống an toàn

Ung thư và quá trình điều trị có thể gây chán ăn, buồn nôn, khô miệng, thay đổi vị giác, đau khi nuốt và suy mòn. Không có một thực đơn phù hợp cho mọi người bệnh.

Chia nhỏ bữa ăn

Nếu người bệnh còn muốn và có thể ăn, nên:

• Chia thành nhiều bữa nhỏ thay vì ép ăn ba bữa lớn.
• Ưu tiên món giàu năng lượng và protein với lượng vừa phải.
• Chọn thức ăn mềm, ẩm theo khả năng nhai nuốt.
• Cho ăn vào thời điểm người bệnh cảm thấy khỏe và dễ chịu nhất.
• Giữ không gian ăn uống thoáng, hạn chế mùi thức ăn gây buồn nôn.
• Trao đổi với bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng nếu cân nặng giảm nhanh.

Không nên mặc định rằng cháo hoặc súp luôn đủ dinh dưỡng. Nếu chỉ dùng các món quá loãng kéo dài, người bệnh có thể không nhận đủ năng lượng và protein.

Thận trọng khi người bệnh khó nuốt

Cho người bệnh ngồi thẳng khi ăn, ăn từng miếng nhỏ và không thúc ép. Uống từng ngụm nước không phải lúc nào cũng an toàn vì chất lỏng loãng có thể khiến một số người dễ sặc hơn.

Ngừng cho ăn và liên hệ nhân viên y tế nếu người bệnh:

• Ho, nghẹn hoặc khó thở khi ăn.
• Có giọng ướt, khò khè sau khi nuốt.
• Thức ăn còn đọng trong miệng.
• Sốt hoặc viêm phổi tái diễn.
• Không thể nuốt thuốc, thức ăn hay nước.

Người bệnh có những biểu hiện này cần được đánh giá khả năng nuốt và hướng dẫn về độ đặc của thức ăn, nước uống.

Không ép ăn ở những ngày cuối đời

Khi bệnh tiến triển đến những ngày cuối, nhu cầu và khả năng tiếp nhận thức ăn thường giảm tự nhiên. Có thể cho người bệnh một lượng nhỏ món họ yêu thích nếu họ muốn và nuốt an toàn, đồng thời chăm sóc môi và khoang miệng để giảm khô miệng.

Ép ăn hoặc truyền dinh dưỡng không phải lúc nào cũng giúp người bệnh dễ chịu hơn; trong những ngày cuối đời, hỗ trợ dinh dưỡng nhân tạo có thể không mang lại lợi ích và còn làm tăng một số nguy cơ. Quyết định này cần được thảo luận với bác sĩ và gia đình, dựa trên mục tiêu chăm sóc của người bệnh. NCI – Chăm sóc những ngày cuối đời

Dấu hiệu cần được trợ giúp y tế sớm

Liên hệ đội điều trị hoặc chăm sóc giảm nhẹ khi người bệnh:

• Đau dữ dội hoặc đau không giảm sau thuốc đã được kê.
• Khó thở mới xuất hiện hay tăng nhanh.
• Lơ mơ, lú lẫn hoặc kích động bất thường.
• Nôn liên tục, không uống được nước.
• Sặc, tím tái hoặc không thể nuốt.
• Sốt, chảy máu hoặc co giật.
• Có vết loét sâu, mùi hôi, mủ hoặc vùng da hoại tử.
• Xuất hiện tác dụng phụ đáng lo sau thuốc giảm đau.

Nếu người bệnh khó thở nghiêm trọng, tím tái, bất tỉnh, chảy máu nhiều hoặc co giật kéo dài, cần gọi cấp cứu.

Tóm lại: Ba kỹ năng cốt lõi khi chăm sóc người bệnh ung thư tại nhà là bảo vệ da và giảm áp lực, sử dụng thuốc giảm đau đúng kế hoạch, đồng thời hỗ trợ ăn uống an toàn theo khả năng thực tế. Người nhà không cần tự mình xử lý mọi tình huống; nên có số điện thoại của đội ung bướu hoặc chăm sóc giảm nhẹ để được hướng dẫn kịp thời.