10 dấu hiệu cảnh báo thiếu sắt dễ bị bỏ qua

Mệt mỏi, khó tập trung, hụt hơi hoặc rụng tóc thường bị cho là hậu quả của căng thẳng và thiếu ngủ. Tuy nhiên, đây cũng có thể là biểu hiện của thiếu sắt, nhất là khi các triệu chứng kéo dài hoặc xuất hiện cùng lúc.

Sắt cần thiết để cơ thể tạo hemoglobin – protein trong hồng cầu có nhiệm vụ vận chuyển oxy. Thiếu sắt có thể xuất hiện trước khi hemoglobin giảm đến mức thiếu máu; trong khi thiếu máu cũng có nhiều nguyên nhân khác ngoài thiếu sắt. Vì vậy, không thể chẩn đoán chỉ dựa vào triệu chứng.

1. Mệt mỏi và giảm sức bền

Người thiếu sắt có thể cảm thấy uể oải, yếu sức hoặc nhanh mệt hơn khi làm việc và vận động, dù vẫn ngủ đủ.

Tuy nhiên, mệt mỏi còn có thể liên quan đến thiếu ngủ, căng thẳng, bệnh tuyến giáp, nhiễm trùng, trầm cảm hoặc nhiều bệnh mạn tính khác.

2. Da, môi hoặc niêm mạc nhợt nhạt

Khi thiếu máu tiến triển, da có thể nhợt hơn bình thường. Dấu hiệu đôi khi dễ nhận thấy ở môi, nướu, lòng bàn tay hoặc mặt trong mí mắt dưới.

Màu da và ánh sáng có thể làm dấu hiệu này khó đánh giá, do đó quan sát mí mắt không thể thay thế xét nghiệm máu.

3. Hụt hơi khi vận động

Giảm khả năng vận chuyển oxy có thể khiến người bệnh khó thở khi đi nhanh, leo cầu thang hoặc thực hiện những hoạt động trước đây vẫn làm bình thường.

Nếu khó thở xuất hiện đột ngột, xảy ra cả khi nghỉ hoặc đi kèm đau ngực, tím tái, choáng hay ngất, cần được cấp cứu thay vì quy kết cho thiếu sắt.

4. Khó tập trung và suy nghĩ chậm

Thiếu sắt hoặc thiếu máu thiếu sắt có thể liên quan đến tình trạng khó tập trung, giảm hiệu suất học tập, làm việc hoặc cảm giác đầu óc thiếu tỉnh táo.

Đây là biểu hiện không đặc hiệu, cũng thường gặp khi thiếu ngủ, lo âu, trầm cảm hoặc mắc bệnh thần kinh và nội tiết.

5. Đau đầu, chóng mặt

Người bệnh có thể đau đầu, choáng váng hoặc cảm thấy lâng lâng khi đứng dậy. Những triệu chứng này thường rõ hơn khi thiếu máu tiến triển.

Đau đầu dữ dội đột ngột, chóng mặt kèm yếu liệt, nói khó, ngất hoặc đau ngực là dấu hiệu cần được xử trí khẩn cấp.

6. Tim đập nhanh hoặc hồi hộp

Khi khả năng vận chuyển oxy suy giảm, tim có thể đập nhanh hơn để bù lại. Người bệnh đôi khi cảm thấy hồi hộp hoặc đánh trống ngực.

Đánh trống ngực không chỉ do thiếu sắt mà còn có thể liên quan đến lo âu, rối loạn nhịp tim, bệnh tuyến giáp hoặc chất kích thích. Nếu triệu chứng kéo dài, kèm đau ngực, khó thở hoặc ngất, cần đi khám ngay.

7. Rụng tóc và thay đổi móng

Tóc rụng nhiều, móng giòn hoặc móng lõm hình thìa có thể gặp trong thiếu sắt, đặc biệt khi tình trạng kéo dài. Tuy nhiên, đây không phải dấu hiệu xuất hiện sớm ở tất cả mọi người.

Rụng tóc và móng yếu còn có nhiều nguyên nhân như bệnh tuyến giáp, thay đổi nội tiết, căng thẳng, bệnh da đầu hoặc thiếu các dưỡng chất khác.

8. Thèm ăn những thứ không phải thực phẩm

Cảm giác muốn ăn đá, đất, giấy hoặc các chất không có giá trị dinh dưỡng được gọi là pica. Thèm nhai đá là biểu hiện thường được ghi nhận ở người thiếu sắt.

Pica cần được bác sĩ đánh giá vì có thể gây tổn thương răng, rối loạn tiêu hóa, nhiễm độc hoặc nhiễm ký sinh trùng, tùy thứ được ăn.

9. Hội chứng chân không yên

Người bệnh có cảm giác khó chịu, bồn chồn ở chân và thôi thúc phải cử động, thường nặng hơn khi nghỉ ngơi hoặc vào ban đêm. Thiếu sắt có thể gây ra hoặc làm nặng hội chứng này, kể cả khi chưa có thiếu máu.

Tuy vậy, chân không yên còn liên quan đến thai kỳ, bệnh thận, một số bệnh thần kinh và thuốc điều trị.

10. Dễ lạnh, nhất là ở tay và chân

Thiếu máu thiếu sắt có thể ảnh hưởng đến khả năng điều hòa thân nhiệt, khiến người bệnh dễ cảm thấy lạnh. Đây vẫn là dấu hiệu không đặc hiệu vì suy giáp, tuần hoàn kém hoặc môi trường lạnh cũng có thể gây triệu chứng tương tự.

Ai có nguy cơ thiếu sắt cao?

Những nhóm cần lưu ý gồm:

• Phụ nữ có kinh nguyệt nhiều hoặc kéo dài.
• Phụ nữ mang thai và sau sinh.
• Trẻ nhỏ, thanh thiếu niên đang tăng trưởng nhanh.
• Người ăn chay hoặc có chế độ ăn hạn chế.
• Người thường xuyên hiến máu.
• Người bị chảy máu đường tiêu hóa.
• Người mắc bệnh celiac, viêm ruột hoặc từng phẫu thuật đường tiêu hóa.
• Người sử dụng một số thuốc có thể gây chảy máu hoặc ảnh hưởng hấp thu sắt.

Ở nam giới trưởng thành và phụ nữ đã mãn kinh, thiếu sắt cần được tìm nguyên nhân mất máu, đặc biệt từ đường tiêu hóa, chứ không nên chỉ bổ sung sắt rồi bỏ qua.

Cần làm xét nghiệm nào?

Bác sĩ thường đánh giá bệnh sử, chế độ ăn, kinh nguyệt, dấu hiệu chảy máu và có thể chỉ định:

• Công thức máu toàn bộ, bao gồm hemoglobin và các chỉ số hồng cầu.
• Ferritin để đánh giá lượng sắt dự trữ.
• Độ bão hòa transferrin cùng một số xét nghiệm chuyển hóa sắt.
• Xét nghiệm tìm nguyên nhân mất máu hoặc kém hấp thu khi cần thiết.

Ferritin thấp thường gợi ý thiếu sắt. Tuy nhiên, ferritin có thể tăng khi cơ thể đang viêm, nhiễm trùng, mắc bệnh gan hoặc một số bệnh mạn tính; vì vậy kết quả cần được giải thích trong bối cảnh lâm sàng và không nên đọc riêng lẻ. 

Không nên tự ý uống viên sắt

Uống sắt khi chưa xác định thiếu sắt có thể gây buồn nôn, đau bụng, táo bón hoặc tiêu chảy. Quá nhiều sắt có khả năng gây tổn thương cơ quan và đặc biệt nguy hiểm nếu trẻ nhỏ uống nhầm.

Điều trị cần đồng thời bổ sung lượng sắt thiếu hụt và tìm nguyên nhân, chẳng hạn kinh nguyệt nhiều, chảy máu tiêu hóa, chế độ ăn không đủ hoặc kém hấp thu. Viện Tim, Phổi và Máu Hoa Kỳ cho biết chẩn đoán thường dựa trên công thức máu, hemoglobin, ferritin và các xét nghiệm sắt phù hợp. 

Chế độ ăn có thể tăng cường thịt nạc, hải sản, gia cầm, đậu, đậu phụ, rau lá xanh và thực phẩm được tăng cường sắt. Sắt từ thực vật hấp thu kém hơn sắt từ động vật; dùng cùng thực phẩm giàu vitamin C có thể hỗ trợ hấp thu. Tuy nhiên, chế độ ăn đơn thuần có thể không đủ để điều trị khi thiếu sắt đã rõ. 

Tóm lại: Mười biểu hiện trên chỉ gợi ý chứ không khẳng định thiếu sắt. Nếu triệu chứng kéo dài, kinh nguyệt nhiều, có dấu hiệu chảy máu hoặc thuộc nhóm nguy cơ cao, nên đi khám và xét nghiệm trước khi bổ sung sắt.